Wie heeft de friet uitgevonden?

Er is geen vraag waarover in dit land met meer overtuiging en minder bewijs gesproken wordt. Iedereen kent het verhaal van de vissers aan de Maas. Bijna niemand weet dat de enige bron ervoor nooit iemand onder ogen is gekomen. Dit is wat er wél vaststaat.

Het verhaal dat iedereen kent

De klassieke versie gaat zo. In de Maasvallei rond Namen, Andenne en Dinant aten de dorpelingen gefrituurd riviervisje. In een strenge winter vroor de rivier dicht, en bij gebrek aan vis sneden ze aardappelen in de vorm van visjes en gooiden die in het vet. Datum die er altijd bij hoort: 1680.

Het verhaal duikt in die vorm op bij de Belgische historicus Jo Gérard, die zich in de jaren tachtig beriep op een familiemanuscript. Dat manuscript is nooit publiek gemaakt, nooit door andere onderzoekers ingezien en nooit geverifieerd. Het is met andere woorden geen bron maar een claim over een bron.

Waarom 1680 niet kan kloppen

Drie problemen, en ze zijn geen van drieën klein.

De aardappel was er nog niet. De aardappel raakte in onze streken pas in de loop van de achttiende eeuw echt verspreid als volksvoedsel. In 1680 was het in de Maasvallei hoogstens een curiositeit, geen wintervoorraad waar je kilo’s van in het vet gooit.

Vet was duur. Frituren vraagt veel vet tegelijk. Voor arme dorpelingen was dat in de zeventiende eeuw geen alledaagse manier van koken, zeker niet in een periode van schaarste, wat net het uitgangspunt van het verhaal is.

De bron ontbreekt. Zonder manuscript blijft er een mooi verhaal over dat pas driehonderd jaar na de feiten is opgeschreven. Historici behandelen het daarom als folklore, niet als geschiedenis.

De Franse tegenclaim

Aan de andere kant staat Parijs. Daar verkochten straatverkopers in de vroege negentiende eeuw gebakken aardappelen op en rond de Pont-Neuf, en die naam leeft nog altijd voort in pommes Pont-Neuf, de dikke Franse frietsnit.

Die claim heeft het voordeel van papier: er zijn negentiende-eeuwse vermeldingen van. Ze heeft ook een zwakte, want gebakken aardappel in olie is nog niet hetzelfde als het dubbel gebakken frietje zoals wij het kennen, en al zeker niet de frituurcultuur eromheen.

Voor de verwarring rond het woord french fries is er trouwens een apart artikel.

Wat er wél gedocumenteerd is

Zodra je de negentiende eeuw ingaat, wordt de grond vaster. Dan duiken in België de kermiskramen op die aardappel in vet bakken, en die lijn loopt door tot vandaag, zie kermisfriet. Uit diezelfde eeuw stammen ook de eerste vaste zaken, met Fritkot Max als bekendste claim, en de discussie over de oudste frituur.

Waarom België toch gelijk heeft

Hier zit de nuance die in het geroep verloren gaat. Wie de vraag stelt als “welk land bakte als eerste een aardappel in vet”, wint België waarschijnlijk niet, en niemand anders overtuigend ook.

Maar dat is niet de interessante vraag. Wat België onbetwist heeft uitgevonden, is het geheel: de frituur als zelfstandige zaak, de dikke snit, het dubbel bakken, de puntzak, de mayonaise erbij en de dertig potten saus ernaast. Dat pakket bestaat nergens anders, en het is precies wat de rest van de wereld bedoelt als ze “Belgische friet” zegt.

Die redenering zit ook achter de erkenning als immaterieel erfgoed: niet de aardappel is erfgoed, wel de cultuur eromheen.

Het eerlijke antwoord

Niemand weet wie de eerste friet bakte, en waarschijnlijk zal niemand het ooit weten. Wat we wel weten: één land heeft er een instituut van gemaakt, met meer dan vierduizend zaken en een eigen nationale discussie erbovenop.

Dat is een minder spectaculair antwoord dan het verhaal van de bevroren Maas. Het heeft wel het voordeel dat het klopt.

Zin gekregen in een stukje geschiedenis? Vind een frituur in jouw gemeente op de frietkaart.