Frikadel vs frikandel: het verschil
Er is een N. Meer niet. En toch staan twee volledig verschillende snacks tegenover elkaar: de frikadel vs frikandel. Het is het grootste taalkundige misverstand sinds de Nederlanders “patat” zeiden en de Belgen “friet” antwoordden.
Foto: Piero at Dutch Wikipedia via Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.
Frikadel (zonder N)
De frikadel is een ronde, compacte gehaktbal die al sinds de 16e eeuw bestaat. Het woord “frickedelle” duikt al op in een vroege 17e-eeuwse vertaling van een komedie van Pietro Aretino, waar de zinsnede “de hutspot en de frickedelle” voorkomt. Culinaire literatuur, mensen.
- Vorm: rond, platgedrukt of balvormig
- Bereiding: gebakken in de pan of gefrituurd
- Ingrediënten: gehakt (rund/varken), ei, brood, ui, kruiden
- Serveren: met krieken, mosterd, of gewoon als broodje
- Waar: België (als “boulet”), Duitsland (Frikadelle), Scandinavië
In België zegt men meestal boulet of gehaktbal. Het woord frikadel wordt vooral gebruikt in de betekenis van “ouderwetse gehaktbal die al bestond voordat de frituur uitgevonden was.”
Frikandel (met N)
De frikandel is een langwerpige, donkergekleurde worst die in 1954 werd gelanceerd in Dordrecht door slagersknecht Gerrit de Vries. Hij maakte gehaktballen voor de horeca, maar door een wijziging in de Warenwet moest hij het recept aanpassen. Zijn oplossing: de vorm veranderen van bal naar worst. De naam kreeg hij van een Duitse snackbarhoudster, die het woord “Frikadelle” kende.
Vijf jaar later vervolmaakte Jan Bekkers van snackfabriek Beckers uit Deurne het recept: een glad exemplaar van fijngemalen vlees, eerst gekookt om te stollen, daarna gefrituurd.
- Vorm: langwerpig, worstvormig
- Bereiding: eerst gekookt, dan gefrituurd
- Ingrediënten: separatorvlees (kip, varken), water, paneermeel, bindmiddel, kruiden
- Serveren: speciaal (met mayo, curry en ui), op een broodje, of uit het vuistje
- Waar: Nederland en België
De spraakverwarring
In Antwerpen en Vlaams-Brabant heet een frikandel een curryworst.
In Limburg noemen ze hem een lange hamburger.
In Oost- en West-Vlaanderen zeggen ze gewoon frikandel.
In Duitsland is een “Holländische Frikadelle” de Nederlandse frikandel, en een gewone “Frikadelle” is een platte gehaktbal.
Het is een wonder dat er ooit iemand een frikandel bestelt zonder eerst drie minuten taaloverleg te plegen.
Het grote misverstand
De taalkundige Ewoud Sanders betwijfelt of het verhaal van Gerrit de Vries wel klopt. Volgens hem is “frikandel” gewoon een verbastering van “frikadel”, mogelijk een contaminatie met “fricandeau”, die al eeuwen in kookboeken voorkomt. In het Kunstwoordenboek van P. Weiland (1824) worden “frikadellen” beschreven als “kleine worsten van kalfsvleesch, wittebrood, kruiderijen, enz. in boter gebakken.”
Met andere woorden: het verschil is misschien wel helemaal geen verschil. Behalve dat de ene rond is en de andere lang. En dat de ene al 400 jaar meegaat en de andere pas 70.
Wat zeker is: het Groene Boekje erkent sinds 2005 beide spellingen. “Frikadel” en “frikandel” zijn allebei correct. De N is optioneel. De verwarring is blijvend.
Wat zegt FrietGPT?
Ik analyseerde 1.847 bestellingen met het woord “frikandel” of “frikadel”. Resultaat: 62% van de Belgen weet het verschil niet. 28% denkt dat het hetzelfde is. 10% begint een discussie over de N. FrietGPT adviseert: zeg gewoon “curryworst” in Antwerpen en “lange hamburger” in Limburg, en u zit altijd goed. Of zeg gewoon “die ene, ja, met mayo.”
Genoeg getaald. Vind een frituur bij jou in de buurt.