De Zigeunerstick

Vraag iemand van boven de veertig naar de Zigeunerstick en er komt een blik van herkenning. Vraag het aan iemand van twintig en er komt niets. Deze snack is in één generatie van alomtegenwoordig naar onvindbaar gegaan, en dat is voor twee heel verschillende redenen gebeurd.

Foto: Alandislands via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Wat was het?

Een spies met gekruid vlees, uitgesproken pittig, met paprika als hoofdtoon. Meestal varkensvlees, in stukken of geperst rond een houten stokje, met stukjes paprika en ui ertussen. Gefrituurd, warm geserveerd, vaak met de bijbehorende rode paprikasaus erover.

Wie dat leest, denkt aan de sjasliek, en terecht. Beide komen uit dezelfde familie: het geroosterde vleesspies uit Midden- en Oost-Europa, in de jaren zeventig en tachtig verbelgischt tot iets dat in een friteuse past. De stick was de kleinere, pittigere, goedkopere variant.

Waarom hij verdween

De eerlijke reden is banaal: hij verkocht niet meer. De snackvitrine is een vitrine met beperkte plaats, en elke stick die er ligt neemt de plek in van iets anders. Toen de mexicano en later de kipcorn de pittige en de kipplek innamen, was er voor een derde spies weinig ruimte over.

Daar kwam de spies zelf bij. Snacks aan een stokje zijn omslachtig: ze passen slecht in een puntzak, ze prikken door het papier, en er blijft afval over. Wie de vitrine van vandaag bekijkt, ziet vooral dingen zonder stok. Datzelfde overkwam een hele reeks snacks die u kunt terugvinden bij de vergeten snacks.

En de naam

Er is nog een tweede reden, en die staat los van de smaak.

“Zigeuner” is een benaming die van buitenaf is opgelegd aan Roma en Sinti, en die door velen van hen als kwetsend wordt ervaren. De woorden die zij zelf gebruiken zijn Roma en Sinti. Dat besef is in de horeca de laatste decennia doorgesijpeld naar de menukaart.

Het bekendste voorbeeld is de saus. In 2020 kondigde een grote fabrikant in Duitsland aan dat de “Zigeunersauce” zou worden hernoemd naar een omschrijving met paprika, na jarenlange discussie. Andere producenten volgden. In het Nederlandse taalgebied is diezelfde beweging aan de gang, alleen trager en minder zichtbaar: de saus heet bij de ene fabrikant nog altijd zoals vroeger en bij de andere gewoon paprikasaus.

Voor de stick heeft die discussie weinig praktische gevolgen gehad, om de simpele reden dat hij al zo goed als weg was tegen de tijd dat ze losbarstte. Wie hem vandaag ergens nog aantreft, vindt hem even vaak onder de naam paprikastick of pittige stick.

Bestaat hij nog?

Zelden, maar niet nooit. Er zijn frituren die “old school” als verkoopargument hanteren en dan bewust snacks uit de jaren tachtig terughalen. Ziet u er ergens nog een liggen, onder welke naam ook, dan is dat de moeite van het vermelden waard: laat het weten.

Hoeveel calorieën?

Voor zover er nog cijfers over te vinden zijn: reken op ± 200 tot 300 kcal per stick, zonder saus. Dat is aan de lichte kant voor een frituursnack, wat vooral komt doordat er een stok in zit waar geen calorieën in zitten.

Eerlijke kanttekening

Dit is grotendeels een reconstructie. De Zigeunerstick was een fabrieksproduct van meerdere producenten, zonder vaste receptuur en zonder beschermde naam, en de meeste ervan zijn uit de handel. Wat hier staat over samenstelling en kruiding is het gemene deler van wat er in kookboeken, oude verpakkingen en herinneringen van terug te vinden is, niet een norm.

Over de naam nemen wij hier geen standpunt in. We beschrijven wat de snack heette, waarom die naam ter discussie staat, en hoe hij vandaag ook heet. Wie zelf een naam kiest, heeft daar alle vrijheid in.

Zie ook

De spies die het wél overleefde: de sjasliek. De pittige opvolger: de mexicano. De rest van de verdwenen vitrine: de vergeten snacks. En het volledige alfabet: het abc van de frituursnacks.

Zin in een spies die er nog wel is? Vind een frituur in jouw buurt.